Inburgeringscursus
Foto's van het leven als tijdelijk inwoner van Ghana of Kameroen
Als je een tijdje in Afrika gaat leven zul je andere gewoonten en gebruiken tegenkomen dan wij gewend zijn. Het is heel handig om een aantal van die gebruiken te kennen, omdat dit je zal helpen veel sneller en makkelijker contact te krijgen met de mensen waarbij je te gast bent.
Vriendschappen
Het is bijzonder prettig om vriendschappen aan te knopen met personen die je graag mag (vooral mensen van dezelfde sekse en ongeveer dezelfde leeftijd). Je hebt erg veel aan je Ghanese vrienden omdat ze gezelschap zijn in moeilijke perioden, je ze alles kunt vragen wat je niet snapt en ze je in contact brengen met hun vrienden en je meenemen naar kraamvisites, bruiloften, begrafenissen, enz. Vriendschappen tussen jongens en meisjes zijn niet vanzelfsprekend in Afrika. Als je als meisje/vrouw bijvoorbeeld veel omgaat met een jongen/man, verwacht hij meestal wel dat daar een relatie uit voortkomt: wees je hiervan bewust. Vriendinnen onderling en ook vrienden onderling hebben veel makkelijker en meer fysiek contact met elkaar dan bij ons gebruikelijk is: kijk niet gek op als ze hand in hand met je willen lopen of even een vuiltje van je wang vegen.
Hiërarchie
Toon respect voor ouderen en volg hun aanwijzingen zoveel mogelijk op. Je kunt jongeren en kinderen op jouw beurt vragen wat voor jou te doen (vaak doen ze dit al uit zich zelf). Dit is iets waar alle Ghanezen erg veel waarde aan hechten. Een ouder familielid gehoorzaam je en daarvoor in de plaats zal diegene je helpen als je in nood bent. Ouderen die je hebt leren kennen kun je altijd om raad vragen. Ook kunnen ze bemiddelen als je problemen met iemand anders hebt of als je iets van iemand nodig hebt. Tijdens het begroeten van oudere en/of gerespecteerde mensen kniel je neer met één knie op de grond.
Begroetingsrituelen
Als je iets serieus met iemand wilt bespreken (of iets bij iemand wilt kopen) begin dan eerst met het (uitgebreide) begroetingsritueel en vraag hoe iedereen het maakt voordat je ter zake komt. Doe je dit niet, dan komt dat vrij onvriendelijk over. Met mensen die je nog niet kent verandert het de hele atmosfeer en breekt een brede lach door, vooral als je de begroetingen in de lokale taal kent. Het is verbazingwekkend hoeveel impact het vriendelijk groeten en vragen naar iemands familie en gezondheid heeft; het lijkt wel de sleutel naar het warme hart van de gemiddelde Ghanees en de eenvoudigste contacten (zoals met een marktvrouw) worden een geweldige ervaring.
Bezoekjes en groeten
Als er iemand die je kent ziek is, wordt het erg gewaardeerd als je diegene bezoekt (thuis of in het ziekenhuis). Sowieso is het heel gebruikelijk mensen die je kent vaak te bezoeken. Hierbij gaat het niet om een uitgebreid bezoek, maar om het 'begroeten'. In onze ogen is het heel raar om naar iemand toe te gaan, te groeten, en dan snel weer op te stappen. Maar in Afrika is dit een blijk van respect en heel belangrijk als je goede contacten wilt onderhouden. Ook als je op straat iemand tegenkomt die je kent is het onbeleefd zomaar door te lopen. Elkaar uitgebreid begroeten en een praatje maken zijn de norm. Als iemand je op straat wil roepen wordt er vaak naar je gesist (ttssssss): dit is niet onbeleefd bedoeld, maar een gewone manier om iemand te roepen.
Gebruiken bij een bezoek
Als je op bezoek gaat bij iemand, trek je altijd voor het naar binnen stappen je schoenen/slippers uit. Het is onbeleefd dat niet te doen. Als iemand bij je op bezoek komt bied je de gast water aan. Je zult ook altijd water aangeboden krijgen als je ergens binnen komt. Deze gewoonte is vrij logisch als je het klimaat eenmaal aan den lijve hebt ervaren en beseft dat de meeste mensen afstanden te voet moeten afleggen. Verder is het normaal om bij een bezoek aan een hooggeplaatst persoon (dorpshoofd, genezer, enz) een kleine gift te overhandigen. De traditionele gift is een aantal kolanoten (daar wordt op gekauwd en dit heeft ongeveer dezelfde werking als cafeïne). Maar meestal is een klein geldbedrag ook goed.
Vragen en krijgen en persoonlijke bezittingen
In Afrika is het heel normaal om iets van iemand te vragen als je iets nodig hebt of iets te vragen van wat de ander mooi vindt. Het gebeurt regelmatig dat iemand je oorbellen, schoenen of walkman vraagt. Omdat dit bij ons niet snel zal gebeuren, weet je niet goed wat je moet zeggen. Een algemeen geaccepteerde reden om iets niet te geven is dat je er maar één van hebt. De meeste Ghanezen geven het gevraagde vaak wel (aan een vriend, familielid of een erg arm persoon, niet aan een wildvreemde) als ze er twee of meer van hebben. Ook kun je glimlachend zeggen; "sorry" of "maybe later". Je kunt ook uitleggen waarom je het gevraagde echt niet kunt missen; zolang je dit op een vriendelijke manier doet en niet met een beledigde of geïrriteerde ondertoon worden mensen niet boos als je weigert. Ze zullen het echter niet begrijpen als je bot reageert of hen negeert, zoals jammer genoeg vele blanken gewend zijn te doen. Eigenschappen als eerlijkheid en directheid, zoals de Nederlanders hoog in het vaandel hebben staan, worden niet zo gewaardeerd. Daarentegen is respect, beleefdheid en het helpen van andere mensen een hoog goed. Daarom is het veel minder erg om te zeggen dat je zult kijken of het lukt, dan direct te weigeren het nu te geven. Je kunt ook leren dat je best wat kunt geven aan iemand die je aardig vindt; als je het kunt missen tenminste, niet omdat je denkt dat het moet. Dat gebeurt onderling ook heel vaak. Maar het is natuurlijk echt niet nodig zomaar spullen aan wildvreemden weg te geven. Andersom kun je heel goed iets van je vrienden vragen: het is een teken van echte vriendschap als je elkaar dingen geeft. Eigendommen zijn minder persoonlijk dan bij ons: wat van je familie (of goede vrienden) is, is ook van jou. Als je bij een familie woont maak je tijdelijk deel uit van dat gezin en zo behandelen ze jou, maar ook je spullen. Als je dus niet wilt dat leden van je gastgezin bepaalde dingen gebruiken/lenen, berg ze dan goed op of zet ze op slot (bv fiets).
Sociale zekerheid
Zoals hierboven beschreven is het in Afrika heel gebruikelijk elkaar vaak te bezoeken. Bovendien is het ook veel normaler spullen of geld aan elkaar te vragen en geven: het begrip van eigen bezit is er veel minder normaal dan bij ons. Misschien is dit een reden waarom de meeste Ghanezen niet gewend zijn te sparen: waarom zou je zoveel moeite doen als je het gespaarde vrij snel weer kwijt kunt zijn? Nu is dit een probleem als er ineens veel geld nodig is, zoals voor een ziekenhuisrekening. Maar nu komt het opgebouwde netwerk van vrienden en kennissen weer goed van pas. Er wordt een rondgang gemaakt langs alle personen die men kent (en waaraan men ooit wel eens iets gegeven heeft) en geld (terug)gevraagd: nu kan de ziekenhuisrekening betaald worden. Zonder zo'n netwerk ben je dus goed de klos en het fungeert als een verzekering. Het is dus echt van levensbelang dat je veel mensen kent die je aardig vinden. Een gevolg hiervan is weer dat het erg belangrijk is dat mensen niet slecht over je spreken. Er wordt dan ook veel moeite gedaan een goede indruk op anderen te maken.
Nieuwsgierigheid
In Nederland wordt het stellen van vragen gezien als interesse in de persoon aan wie je de vraag stelt. In Afrika is teveel nieuwsgierigheid onbeleefd. Teveel vragen aan iemand betekent dat je weinig vertrouwen hebt in die persoon. Als je bijvoorbeeld vraagt of je bij een bepaalt barretje cola kan krijgen, hoor je soms: "you wait" (wacht even). Je gaat dan staan wachten, maar wil eigenlijk alleen 'ja' of 'nee' horen. Meestal hebben ze dan zelf geen cola, maar wordt er iemand op pad gestuurd om het voor je te gaan halen. Als je dan ongeduldig gaat vragen hoe het precies zit, kijken ze je vol onbegrip aan en zeggen bijvoorbeeld: "sit down" (ga rustig zitten). Ook als je teveel vragen stelt over hoe iets geregeld wordt of waar iemand geweest is, zul je op veel onbegrip en irritatie stuiten. Probeer vertrouwen te hebben, dat als iemand je zegt iets te doen of te regelen, dit ook gebeurt zonder alle details en tijd te willen weten.
African time
Zoals je ongetwijfeld weet houden ze zich in Afrika niet zo precies aan de tijd zoals wij dat doen. De meeste Ghanezen spreken zelfs geen tijd af, of spreken helemaal niks af: ze komen gewoon, of komen niet als er iets tussendoor komt. Je zit regelmatig te wachten op mensen met wie je wat afgesproken hebt. Als je ze dan de volgende dag tegenkomt en vraagt waarom ze niet zijn geweest, reageren ze soms verbaasd: "maar het regende toch?". Als het regent ga je niet naar buiten: logisch! Het belangrijkste om te ontwikkelen als je in Afrika bent is geduld. Zonder geduld erger je je groen en geel, want veel tijd wordt doorgebracht met wachten. Wachten op de personen die meegaan, wachten op de bus, wachten tot die belangrijke persoon gearriveerd is, wachten tot de regen voorbij is, wachten tot je fiets teruggebracht wordt, wachten tot degene komt die een auto heeft (terwijl je veel sneller bent met een taxi, maar nee...), wachten tot een bureaumedewerker alle papieren ingevuld en bij elkaar gezocht heeft, wachten tot de elektriciteit het weer doet, enz, enz. Geduld is in Afrika een erg hoog aangeschreven eigenschap: geduldige mensen zijn wijs en bereiken altijd wat ze willen omdat ze de tijd hebben om het voor elkaar te krijgen. Men kijkt neer op mensen zonder geduld: dat zijn net kinderen. Meestal heeft het ook geen enkele zin boos te worden als iets te langzaam gaat: ze zullen dan eerder langzamer dan sneller iets voor je doen.
Linkerhand vermijden
Iedereen eet alleen met zijn rechterhand. De linkerhand wordt in Afrika gebruikt om je billen te wassen en het is dus vies en onbeleefd die hand te gebruiken. Ook als je iemand iets geeft, betaalt, een taxi aanhoudt, groet, enz, enz, gebruik je alleen je rechterhand. De linkerhand is onrein en je vermijdt het gebruik daarvan in contact met anderen zoveel mogelijk. Als het echt niet anders kan (omdat je bv iets heel zwaars in je rechterhand hebt) zeg je "sorry voor links" als je toch iets met links geeft.
Eten
Eten is erg belangrijk in Afrika. Als je ergens komt waar mensen aan het eten zijn, roepen ze " you're invited" (kom erbij en eet een hapje mee). Ghanezen (vooral de vrouwen) waarderen het ontzettend als je het gerecht waardeert wat zij bereid hebben. Je doet hen dus een groot plezier mee te eten (ook al is het maar een paar hapjes) en te zeggen dat je het lekker vindt (ruiken aan eten wordt als zeer onbeleefd beschouwd). Eet, als je bij een gastgezin woont, niet te vaak buiten de deur: ze zullen dan denken dat je hun eten niet goed genoeg vindt. Het is trouwens wel beleefd niet je hele bord leeg te eten, zo weet de gastvrouw zeker dat ze genoeg heeft gemaakt. Vaak krijgen de gasten en de mannen eerst hun eten en eten de vrouwen en kinderen wat overblijft. Het gebeurt ook vaak dat ze je te eten geven in een aparte ruimte, dit is een teken van respect; op die manier kun je rustig eten zonder gestoord te worden. Het is een teken van goede vriendschap als je samen uit dezelfde schaal eet.
Uitgaan
Degene die iemand uitnodigt iets te gaan drinken of eten, betaalt voor allebei. Als je dus een Ghanese vriend of vriendin vraagt ergens heen te gaan, wordt ervan uitgegaan dat jij alles voor hem of haar betaalt. Als je weet hoe weinig de meeste Ghanezen verdienen kun je je ook voorstellen dat iets drinken of eten of voor de lol een reisje maken iets is dat voor veel Ghanezen niet weggelegd is. Als je zelf wordt uitgenodigd laat dan ook degene betalen die je heeft meegenomen. Het is attent als je af en toe (een deel van) je gastgezin vraagt mee te gaan ergens iets te drinken of eten.
Kledingvoorschriften
In Afrika kleedt men zich zo goed mogelijk, zeker als men naar de stad of bij iemand op bezoek gaat. Veel backpackers dragen vooral oude kleren en Ghanezen begrijpen dat niet. Als je rijk bent (alle westerlingen zijn dat vergeleken met de gemiddelde Ghanees) en je loopt erbij als een zwerver, moet er wel iets mis met je zijn (bv geen zelfrespect of respect voor degene bij wie je op bezoek gaat). Je kunt eenvoudig en goedkoop kleding laten maken van Afrikaanse stoffen of nette kleding meenemen vanuit Nederland. Zeker als je naar je werk gaat, is het zeer belangrijk dat je er goed verzorgd uitziet. Mensen zullen je niet snel aanspreken op je kleding, maar als je er onverzorgd bijloopt zal de familie waar je te gast bent er zeker wel op aangekeken worden! Behalve dat mooie (en vooral schone!) kleding belangrijk is, is het ook belangrijk de buik, bovenbenen en het bekken goed bedekt te houden. Alle vrouwen dragen een korte broek of een onderrok onder hun rok: anders zien ze je onderbroek door de stof schijnen. Ook als je ondergoed gewassen hebt is het gênant deze open en bloot te drogen te hangen: je hangt er een ander kledingstuk overheen. Als je je kleren door iemand anders laat wassen, was dan wel je eigen onderbroeken (dit kun je makkelijk doen terwijl je je wast)! Ook moet je opletten bij het zitten dat je je benen bij elkaar houdt en niet je voetzolen naar iemand toe richt. Het is heel raar als een vrouw daar in korte broek loopt (driekwart kan wel) omdat dit beschouwd wordt als onderbroek. Het bovenlijf daarentegen is veel minder taboe dan bij ons. In de dorpen zie je regelmatig een vrouw met bloot bovenlijf op haar binnenplaats zitten en over inkijk in je decolleté zitten ze ook niet in. Verder dragen alle meisjes en vrouwen oorbellen, zonder ben je eigenlijk geen vrouw.
Meedoen met de dagelijkse werkzaamheden
Je kunt het beste snel beginnen met het meedoen met de dagelijkse dingen. In het begin wordt het je zo snel mogelijk uit handen gerukt en wordt je verzekerd dat je niks hoeft te doen en je moet rusten. Maar als je wilt meedoen kan je quasi boos reageren en erop aandringen dat je mee wilt helpen. Uiteindelijk merk je dat men het wel degelijk leuk vindt en komen ze je zelfs halen voor klusjes waarvan ze weten dat je die graag doet. Je kunt bijvoorbeeld water halen, de grond vegen, kleren wassen, meekoken, dawa-dawa peulen en pinda's doppen, mango's en brandhout verzamelen in de 'bush', baby's op je rug dragen, meehelpen met nieuwe vloeren en hutten maken, pinda's zaaien en samen met een dorpsvrouw tussendoortjes maken en verkopen op de markt, om maar een paar voorbeelden te noemen. Je voelt je er meer bijhoren door mee te doen en het zorgt ook voor leuke gesprekken of andere vormen van communicatie (aanmoedigingsklopjes, meezingen met liedjes, enz).